Maliýe gurallaryň içinden iň amatlysynyň bahasyny tapyň we deňeşdiriň.

      Dürli gymmatly kagyzlar dürli usullar bilen pul gazanýarlar. Maýa goýmazdan ozal anyk bir gymmatly kagyzyň girdejisiniň nämelere baglydygyny öwrenmelidir. Gymmatly kagyzyň girdejisi - bu göterimde görkezilen, dürli döwürleriň wagtynda onuň gymmatynyň arasyndaky tapawutdyr. Başgaça aýdanyňda, girdeji gazanmak üçin arzan bahadan satyn alyp ýokary bahadan satmaly. Bu aratapawut girdeji bolup durýar. Gymmatly kagyzlardan gelýän girdejileriň aşakdaky görnüşleri bar:

  • - diwidendler;
  • - walýuta hümmetiniň üýtgemegi;
  • - göterim;
  • - diskont;
  • - sylag we marža.

     Girdejiler gymmatly kagyzlaryň görnüşine baglydyr. Paýnama – belli bir kompaniýany girdejisiniň bir bölegini almaga mümkinçilik berýän gymmatly kagyzyň görünişi bolup durýar, sebäbi alyjy paýnamany satyn almak bilen kompaniýanyň paýdary, ýagny belli bir böleginiň eýesi bolýar. Paýnamalardan pul gazanmagyň iki usuly bardyr: diwidendler we gymmatly kagyzlaryň ýokarlanan bazar bahasyndan gaýtadan satylmagy. Obligasiýa–paýdardan tapawutlykda obligasiýanyň eýsi, kompaniýanyň egindeş eýesi däl-de, onuň karzdary bolup durýar. Obligasiýalardan girdeji gazanmagyň iki usuly bardyr: - kesgitlenen göterim, kompaniýa obligasiýanyň möhletiniň dowamynda tölemäge borçlanýar; - obligasiýalaryň nominal we bazar bahalarynyň ya-da satyn alyş we satyş bahalarynyň arasyndaky tapawut. 3.Gymmatly kagyzlar bazaryň infrastrukturasy maýa goýujy bilen emitentiň arasyndaky baglanyşyk halkasy bolup, maýa goýujy tarapyndan serişdeleri toplamagy üpjün edýär we iň ýokary girdeji berýän emitentleriň gymmatly kagyzlaryny satyn almak üçin maliýe akymlaryny ugrukdyrýar. Gymmatly kagyzlar bazarynyň infrastrukturasy, gatnaşyjylaryň işi üçin zerur şertleri döredip, gymmatly kagyzlar bazarynyň kadaly işlemegini üpjün edýän çylşyrymly ulgamdyr. Gymmatly kagyzlar bazarynyň infrastrukturasy aşakdakylary öz içine alýar: - gymmatly kagyzlar bazarynyň kadaly işlemegini üpjün edýän kadalaşdyryjy-hukuk binýady; - gymmatly kagyzlar bazarynyň hünärli gatnaşyjylary; - gymmatly kagyzlar bazarynyň gatnaşyjylaryna maglumat hyzmatlaryny berýän guramalar; - gymmatly kagyzlaryň şahadatnamalaryny çap edýän guramalar; - gymmatly kagyzlar bazarynyň gatnaşyjylaryna hukuk hyzmatlaryny berýän guramalar we ş.m. Türkmenistanyň “Gymmatly kagyzlar bazary hakynda” kanunynda göz öňüne tutulan hünärmençilik işiniň haýsyda bir görnüşini amala aşyrýan şahs gymmatly kagyzlar bazarynyň hünärli gatnaşyjysydyr. Dellal (Broker) – müşderiniň tabşyrygy boýunça we serişdeleriniň hasabyna (şol sanda emitentiň emissiýaly gymmatly kagyzlaryny ýerleşdirilende) ýa-da müşderi bilen tölegli şertnamalar esasynda öz adyndan we müşderiniň serişdeleriniň hasabyna gymmatly kagyzlar bilen raýat-hukuk geleşikleri boýunça hünärmençilik işini amala aşyrýan ýuridiki şahs. Diler - öz adyndan we oz hasabyna satyn alyş we (ýa-da) satyş nyrhlarynyň jemagat yglan edilmegi arkaly ol gymmatly kagyzlar boýunça geleşikleriň yglan edilen nyrhlar boýunça ýerine ýetirilmeginiň borçnamasy bilen gymmatly kagyzlaryň satyn alnyş-satylyş geleşiklerini amala aşyrýan ýuridiki şahs. Ynançly dolandyryjy - Öz adyndan höweslendirmäniň hasabyna we kesgitli möhletiň dowamynda öz adyndan özüne tabşyrylan we bu şahsyň ýa-da üçünji şahsyň bähbidine başga birine degişli bolan emlägi ynamdar dolandyrýan ýuridiki şahs: - gymmatly kagyzlar; - gymmatly kagyzlara maýa goýmak üçin niýetlenen serişdeler; - gymmatly kagyzlary dolandyrmak prosesinde alnan pul serişdeler we gymmatly kagyzlar. Ynançly dolandyryjy ynançly dolandyryş boýunça öz işini amala aşyrýan mahalynda, özüniň ynançly dolandyryjy hökmünde hereket edýändigini görkezmäge borçludyr. Kliring guramasy - özara borçnamalaryň kesgitlenilmegi (gymmatly kagyzlar bilen geleşikler boýunça maglumatlaryň toplanylmagyny, deňeşdirilmegini, düzedilmegini we olar boýunça buhgalterçilik resminamalarynyň taýýarlanylmagyny) boýunça işi we gymmatly kagyzlaryň üpjünçiligi we hasaplaşyklary boýunça işi amala aşyrýan ýuridiki şahs. Depozitariý - gymmatly kagyzlaryň saklanylmagy we (ýa-da) gymmatly kagyzlara bolan hukuklaryň geçmeginiň hasaba alynmagy boýunça hyzmatlaryny ýerine ýetirýän ýuridiki şahs. Depozitariniň Gymmatly kagyzlaryň saklanylmagy we gymmatly kagyzlara bolan hukuklaryň hasaba alynmagy hyzmatlaryndan peýdalanýan şahs deponent diýlip atlandyrylýar. Depozitar işiniň prosesinde Depozitariý bilen Deponentiň gatnaşygyny düzgünleşdirýän şertnama Depozitar şertnamasy (Depo hasap şertnamasy) diýlip atlandyrylýar. Depozitar şertnamasy ýazmaça görnüşinde baglaşylmalydyr. Depozitar şertnamasynyň baglaşylmagy deponentiň gymmatly kagyzlara bolan eýeçilik hukugynyň depozitara geçmegine getirmeýär. Depozitar şertnamasynda göz öňünde tutulmadyk halatynda Deponentiň gymmatly kagyzlaryny bähbidine ulanmaga, olary dolandyrmaga ýa-da deponentiň adyndan gymmatly kagyzlar bilen haýsydyr bir hereketi etmäge Depozitariýiniň hukugy ýokdyr. Deponentiň gymmatly kagyzlarynyň hasabyna depozitariniň borçnamalaryny töletdirip bolmaýar. Sanawy saklaýjy (bellige alyjy) - gymmatly kagyzlaryň eýeleriniň sanawyny düzýän maglumatlaryň toplanylmagy, bellenilmegi, işlenilmegi, saklanylmagy we berilmegi boýunça işleri amala aşyrýan ýuridiki şahs. Bellige alyjynyň eýeçiliginde emitentiň gymmatly kagyzlaryň eýeleriniň sanawynda bellige alnan gymmatly kagyzlarynyň bolmagyna ýa-da olar bilen geleşikleri amala aşyrmaga haky ýokdur. Gymmatly kagyzlaryň eýeleriniň sanawyny ýöretmek ulgamy kagyz ýüzünde we (ýa-da) elektron maglumat binýady arkaly ýazylan maglumatlar toplumy hökmünde düşünilýär. Gymmatly kagyzlaryň eýeleriniň sanawyny ýöretmek we olaryň adynda hasaba alnan gymmatly kagyzlar babatynda hukuklaryny hasaba almak ulgamynda hasaba alnan gymmatly kagyzlaryň eýeleriniň we nominal saklaýjylarynyň kesgitlenmegini üpjün etmek, görkezilen adamlara maglumat almaga we ibermäge we gymmatly kagyzlaryň sanawyny düzmäge mümkinçilik berýär. Gymmatly kagyzlar bazarynda söwdany gurnaýjy (gazna biržasy) – gymmatly kagyzlar bazarynyň gatnaşyjylarynyň arasynda gönüden-göni gymmatly kagyzlar bilen raýat-hukuk geleşikleriň baglaşylmagy boýunça hyzmat berýän ýuridiki şahs.